AYAK DEFORMİTELERİ, SAKATLIKLARI VE TEDAVİLERİ

Ayak ve ayakbileği, kompleks bir eklem yapısına sahip olup, yürüme-koşma gibi temel hareketlerin yapılmasında, vücut ağırlığının taşıma fonksiyonunu üstlendiğinden, her türlü sportif etkinliklerde en çok sakatlanan bölgeler arasında yer alır.

ANATOMİ VE FONKSİYON

Ayak ve ayak bileğini, farklı bölümlerin işbirliği yaptığı fonksiyonel birimler olarak kabul edilebilir. Örneğin ayak anatomisinin normalden biraz farklı olması diz ve/veya kalça ekleminde sorunlara yol açabilir ve bunun terside görülebilir.

Ayak, birbirine yaklaşık 30 eklemle bağlı olan ve ligamentlerle, eklem kapsülleriyle yerlerinde tutulan, farklı 26 kemikten oluşmuştur. Ayak hareketlerinde 30 kadar tendon ve bu arada bacağın aşağı kısım kaslarının ve bizzat ayak kaslarının tendonları rol oynamaktadır.

Ayağı üç bölümde inceleyebiliriz. Arka bölüm, talus ve kalkaneustan oluşur. Orta bölümde naviküler kemik, metatarsal kemikler ve diğer kemikler (kuboid kemikle 3 kuneiform kemik) bulunur. Ön bölümde ise 5 adet ayak parmağı bulunur. Ayak başparmağında 2, diğer parmaklarda ise 3'er tane falanks bulunur. Ayak parmaklarının biçiminin ve şeklinin değişik olması sporcularda sorunlar yaratabilir.

AYAĞIN EKLEMLERİ

A- AYAKBİLEĞİ EKLEMİ: Distal tibiofıbular, tibiotalar ve fibulotalar olmak üzere üç eklemden meydana gelir. Sagittal düzlemde dorsi ve plantar fleksiyon hareketine izin verir.

B- SUBTALAR EKLEM: Talusun inferioru ve kalkaneusun superioru arasındaki eklemdir. Ekseni obliktir. Eversiyon ve inversiyon hareketini esas anlamda sağlayan eklemdir. Eklemin primer hareketi bacakta meydana gelen rotasyonu ayağa iletmektir.

C- MİDTARSAL EKLEM: Medialde talus ve navicular, lateralde ise kalkaneus ile kuboid arasında oluşan bu ekleme denir. Primer fonksiyonu, yürüyüş sırasında arka ayağın yerle teması kesildiğinde, ayağın ön kısmının yerle temasını sağlamaktır.

D- TARSOMETATARSAL EKLEM: Medialde 3 kuneiform kemik, ilk 3 metatarsla, lateralde ise cuboid kemik, 4. ve 5. metatarsla eklemleşir.

E- METATARSOFALANGEAL EKLEM: Esas hareketi fleksiyon ve ekstansiyondur.

F- İNTERFALANGEAL EKLEM:

YARALANMA NEDENLERİ

Yapısal ayak deformiteleri

Kullanılan malzemeler (ayakkabı)

Zemin

Teknik

Antrenman Programı

Yük yoğunluğu

KIRIKLAR

TALUS KIRIKLARI

Talus kınğı futbol, kayak, kayakla atlama, yüksek atlama sporlarını yapanlarda ve kapalı yerlerde yapılan sporlarda görülebilir. Ender görülen bu kırığın tedavisi zordur ve coğu zaman beraberinde mevcut alan damar yaralanmaları, iyileşmeyi engelleyebilir.

KALKANEUS KIRIKLARI

Topuk kemiği, yükseklerden atlama yapılan sporlardaki (örneğin parasüt sporu) kazalarda veya travma sonucu kırılabilir. Hasta, ağn ve şiddetli şişlik nedeniyle ayakta duramaz. Tedavide istirahat ve vücut ağırlığı yükünün uzaklaştırılması uygulanır, bazen de ameliyata ihtiıyaç duyulur. Kalkaneus kırığı uzun süre devam eden ve bazen de kalıcı nitelik taşıyan, yük altındaki topuğun ağrı verdiği sorunlara yol açabilmektedir.

METATARSAL KEMİK KIRIKLARI

Bir veya birkaç metatarsal kemiğin kırılması, ayakta en çok görülen kırıklardandır. Ağrı nedeniyle ilk birkaç hafta aIçı tedavisi uygulanır. 2 veya daha fazla sayıda metatarsal kemiğin deplase olduğu kırıklarda, operasyon gerekebilir. Bu yaralanma bir kural olarak, gelecekte herhangi bir sakatlığa zemin hazırlamaksızın iyileşir.

SESAMOİD KEMİKLERİN KIRIKLARI

Ayaktaki sesamoid kemikler kırılabilir ve başparmağın metatarsofalangeal ekleminin altındaki 2 sesamoid kemik, bu bakımdan en çok yaralanan kemiklerdir. Bunlar, başparmak fleksorunun tendonuna yapışmıştır. Kınk genellikle medial sesamoid kemiktedir ve başparmak, ayağın yerden kesilme anındaki gibi şiddetle yukarıya doğru büküldüğünde rneydana gelir. Bazen de bölgedeki basınç dağımının eşit olmaması nedeniyle, sesamoid kemiklerin çevresindeki tendonda enflemasyon görülebilir.

AYAK BUNYONLARİ

Bazen ayağın üstünde veya kenarlarında bunyonlar (kemik çıkıntılar veya egzostozlar) belirebilir. Bir bunyon, büyüyebilir veya iltihaplanabilir. Kural olarak bunların nedeni, çok sıkı bağlanan ayakkabıların yaptığı basınçtır. Bunyonlar en çok ayak sırtında, ayak bileğinin önünde görülürler ve bazen ayrı kemiklerden oluşurlar. Ayak mobilitesi çoğu zaman normaldir ama kişi ayakkabı giyerek yürüyemez. Bunyon üzerinde oluşan bir bursanın iltihaplanması, hassasiyete neden olabilir. Röntgen filmlerinde ya küçük, kemik bir bunyon ya da bazen fazladan kemik görülür.

Sorun yaratan bunyonların tedavisi çoğu zaman, ayakkabıyı değiştirmektir. Bazen de bunyonun ameliyatla alınması gerekir.

ÇİM PARMAK SENDROMU

Yapay bir zemin üzerinde örneğin futbol oynanırken oyuncunun ayakkabısı, ani bir duruş sırasında yüzeye saptanabilir ve bu sırada ayak, ayakkabı içerisinde öne doğru kayarak başparmağın şiddetle dorsifleksiyonuna neden olur. Ligamentler gerilir. Eklem yüzeyi zarar görür ve eklem kapsülü gerilir ya da yırtılır. Yapay zeminler gittikçe daha yaygın olarak kullanıldığından bu yaralanmaya da daha sik rastlanmaktadır. Semptomlar başparmak kaidesinde (metatarsofalangeal eklemde) şişlik ve ağrı, ayrıca parmakların gerilmesi veya bükülmesi sırasında hassasivet şeklindedir.

Bu şekilde yaralanan bir sporcuda kırık olup olmadığını anlamak için film çekilmelidir. Acil tedaxi olarak buz, kompresyon bandaji, ayağın yükseltilmesi, ayağa yük bindinilmemesi ve istirahat uygulanır. 2-4 gün sonra sporcu, ayağına tekrar ağırlık verebilir. Rehabilitasyon döneminde başparmak, parmağın abartılmış hareketler yapmasını önleyecek kadar uzun ve genis olan, sert bir tabanlıkla korunabilir. Yaralanan eklem, bandajla da stabilize edilebilir. Sporcu. spot faalivetlerine en az 2-4 hafta katılmamalıdır.